Шымкент қаласының Бас жоспарына енгізіліп жатқан өзгерістер, жобалаушы компанияның конкурстан бұрын бастаған жұмысы және жеке қорлардың қаржыландыруға қатысуы бірқатар сауал туындатады.
Шымкент қаласының Бас жоспарына түзетулер енгізу қажеттігі туралы мәселе осыдан бір жылға жуық уақыт бұрын белгілі болған еді. Қолданыстағы Бас жоспар 2023 жылы бекітілген. Оны әзірлеуге бюджеттен 600 миллион теңгеден астам қаржы жұмсалған. Алайда арада көп уақыт өтпей-ақ құжатта ескерілмей қалған бірқатар маңызды мәселе анықталған.
Атап айтқанда, қолданыстағы Бас жоспарда жаңа ұшу-қону жолағын салу мәселесі қарастырылмаған. Сонымен қатар қала аумағындағы сел жүру және көшкін қаупі бар учаскелер туралы мәліметтерді де құжатқа енгізу қажеттігі туындаған.
Анықталған мәліметтерге сәйкес, қалада көшкін қаупі бар 13 аймақ бар. Онда 109 нысан орналасқан, 433 адам тұрады. Ал сел жүру қаупі бар 29 учаскеде 328 нысан мен 1129 тұрғын тіркелген. Бұдан бөлек, қалада тағы екі автоматтандырылған газ тарату станциясын (АГТС) салу жоспарланған.
Бас жоспарды әзірлеу тәртібі қандай?
Қалалардың Бас жоспарларын әзірлеу және оларға түзету енгізу тәртібі Қазақстан Республикасының Құрылыс кодексінде және ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрінің №123 бұйрығында айқындалған.
Құрылыс кодексінің 69-бабына сәйкес, қала құрылысы жобаларын әзірлеушіні таңдау мемлекеттік сатып алу туралы заңнамаға сай жүргізілуі тиіс. Демек, Шымкент қаласының Бас жоспарын әзірлейтін компания мемлекеттік сатып алу конкурсы арқылы анықталуы керек. Заңнама бойынша тапсырыс беруші жергілікті атқарушы орган болуы тиіс. Ал жобалаушы ұйым тиісті шарт жасалғаннан кейін ғана жұмысқа кірісуге құқылы.
Алайда Шымкентте бұл үдеріске қатысты бірқатар сұрақ туындайды.
2026 жылдың ақпан айында ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі әкімдіктің мәліметіне сүйене отырып, қала Бас жоспарына түзету енгізу жұмыстары жүргізіліп жатқанын хабарлаған. Сондай-ақ Төтенше жағдайлар департаменті Бас жоспарға енгізу үшін қажетті деректерді тиісті органдарға жолдаған.
Бұдан бөлек, 2025 жылдың қазан айында қаланың бұрынғы бас сәулетшісі әлеуметтік желідегі парақшасында Бас жоспарға өзгерістер енгізу бойынша жобалау жұмыстарын алматылық «Градо» компаниясы жүргізіп жатқанын мәлімдеген. Жұмыс аясында көлік-жол желісін жетілдіру, автомобиль кептелістерін азайту, өндірістік аймақтарды айқындау және қаланың орталық бөлігін қайта жаңғырту мәселелері қарастырылған. Сондай-ақ метро желісін енгізу, қала шетіндегі ретсіз аз қабатты құрылыстың алдын алу және жер асты кеңістігін автотұрақтар мен шағын сауда нысандарына пайдалану ұсыныстары талқыланған.
Осы тұста тағы бір маңызды жайтқа назар аударған жөн. Мемлекеттік сатып алу порталында Шымкент қаласының Бас жоспарын әзірлеу (түзету енгізу) бойынша конкурс туралы хабарландыру тек 2026 жылғы 3 қыркүйек күні кешке жарияланған. Ал өтінімдерді қабылдау 4 қыркүйекте басталған.
Конкурсқа үш компания қатысқан. Олар – «Корпорация АсылСтрой», «Су жоба Құрылыс» және «Жобалау фирмасы Градо».
Техникалық ерекшелікке сәйкес, 116 280 гектар аумаққа арналған Бас жоспар әзірлеу көзделген. Бұл – Шымкент қаласының жалпы аумағы. Жұмысты аяқтау мерзімі ретінде 2027 жыл көрсетілген.
Нәтижесінде конкурста «Жобалау фирмасы Градо» ЖШС жеңімпаз атанған. Осылайша, 2025 жылы-ақ жобалау жұмыстарын жүргізіп жатқаны туралы ақпарат тараған компания кейін мемлекеттік сатып алу конкурсының жеңімпазы болған.
Үшжақты келісімшарт және жеке қаражат мәселесі
Мемлекеттік сатып алу порталында әзірге жобалаушы компанияның қызметіне ақы төленгенін растайтын актілер жарияланбаған. Алайда жобалау ұйымының қызметкері ретінде таныстырған азамат үшжақты келісімшарттың көшірмесін ұсынған.
Құжат Шымкент қалалық сәулет және қала құрылысы басқармасына қарасты «ШымкентБасЖоспар» КММ, «Жобалау фирмасы ГРАДО» ЖШС және «Qamqor Build» жеке қоры арасында жасалған.
Келісімшартқа сәйкес, «ШымкентБасЖоспар» КММ тапсырыс беруші, «Жобалау фирмасы ГРАДО» ЖШС мердігер, ал «Qamqor Build» жеке қоры төлеуші ретінде көрсетілген. Құжатта мердігер Шымкент қаласының Бас жоспарын әзірлеп, оны тапсырыс берушімен келісуге міндеттенетіні жазылған. Ал жеке қор тапсырыс берушінің атынан демеушілік көмек көрсетуге міндеттелген.
Келісімшартта көрсетілген сома – 300 миллион теңге. Құжат сәулет басқармасының бұрынғы басшылығы қызмет атқарған кезеңде жасалған. Қазіргі уақытта сол кезеңдегі басқарма басшысы сот алдында жауап беріп жатыр.
Ақпарат берген дереккөздің мәліметінше, 2025 жылғы 1 шілдеде «Градо» компаниясының есепшотына қалаларды жоспарлау қызметтері үшін екі төлем түскен. Оның біріншісі – «Qamqor Build» жеке қорынан 164 миллион 285 мың теңге, екіншісі – «Қолдау» ЖШС-нен 161 миллион 471 мың теңге.
Осылайша, дереккөз ұсынған мәлімет бойынша, компанияға аударылған қаражаттың жалпы көлемі 325 миллион 756 мың теңгені құраған.
Алайда бұл жерде заңнамаға қатысты маңызды мәселе туындайды. Қазақстан Республикасының Құрылыс және Бюджет кодекстеріндегі талаптарға сәйкес, Бас жоспарларды әзірлеу мен түзетуге байланысты қаржыландыру тәртібі жергілікті бюджетпен байланысты. Сондықтан жеке қаражат есебінен қаржыландыру жүргізілгені туралы ақпараттың заңнама талаптарына сәйкестігін құзырлы органдар анықтауы қажет.
Ресми сауалдарға қандай жауап берілді?
Келіп түскен ақпаратты тексеру мақсатында бірқатар мемлекеттік орган мен компанияға ресми сауал жолданған.
Мемлекеттік кірістер департаменті мұндай ақпаратты ұсыну мүмкін еместігін хабарлаған. «Жобалау фирмасы Градо» ЖШС ресми электрондық поштаға жолданған сауалға жауап бермеген.
Ал Шымкент қаласы бойынша ҰҚК департаменті сауалды Бас жоспарды әзірлеуге және оған түзету енгізуге тапсырыс беруші болып отырған сәулет басқармасына жолдаған.
Өз кезегінде басқарма өкілдері «Градо» жобалау фирмасының банктік шоттарындағы ақша қозғалысы туралы ақпаратқа ие емес екенін мәлімдеген. Алайда сауалда компанияның банк шоттарындағы операциялар туралы емес, үшжақты келісімшарттың бар-жоғы және Бас жоспарды жеке қаражат есебінен қаржыландыру мәселесі көтерілген болатын.
Нәтижесінде шенеуніктер үшжақты келісімшарттың бар екенін де, Бас жоспарды жеке инвестициялар есебінен қаржыландыру туралы ақпаратты да растаған жоқ. Сонымен бірге оны жоққа да шығармады.
«Градо» компаниясы туралы не белгілі?
Ашық дереккөздерге сүйенсек, «Жобалау фирмасы Градо» ЖШС нарықта 25 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Соңғы 11 жылда компания бюджетке 1 миллиард 749 миллион 803 мың теңге көлемінде салық төлеген.
Ашық мәліметтер бойынша, компания мемлекеттік сатып алу аясында жалпы сомасы 1 миллиард 600 миллион теңгеге жуық келісімшарт жасасқан.
Шымкент әкімдігімен бұған дейінгі ынтымақтастығы 2021 жылы болған. Сол кезде компания қаланың егжей-тегжейлі жоспарлау жобасына өзгерістер енгізу жұмыстарын жүргізіп, бұл қызметі үшін 343 миллион 525 мың теңге алған.
Ал «ШымкентБасЖоспар» КММ – Шымкент қаласы әкімдігінің 100 пайыз қатысуындағы ұйым.
«Qamqor Build» пен BI Group арасындағы байланыс
Үшжақты келісімшартта төлеуші ретінде көрсетілген «Qamqor Build» жеке қоры мен оған қатысы бар компаниялар туралы да бірқатар мәлімет бар.
Ашық дереккөздерге сәйкес, «Qamqor Build» Астанада бес жылға жуық уақыт бұрын құрылған. Құрылтайшысы әрі директоры – Мұхит Нұрбаев.
Ашық мәліметтерде оның «Prosperity Development Fund CEIC LTD» жеке инвестициялық компаниясының да басшысы екені көрсетілген. Бұл ұйым сенімгерлік компаниялар мен инвестициялық қорлар қызметімен айналысады.
Аталған компанияның үш құрылтайшысы бар. Олардың қатарында «Satrial Capital LTD», «BI Development» және «BI Group LTD» компаниялары көрсетілген.
Осы мәліметтерге сүйене отырып, «Qamqor Build» пен BI Group құрылымдары арасында байланыс бар екені туралы сұрақ туындайды. Дегенмен мұндай корпоративтік байланыстардың нақты сипаты мен олардың Бас жоспарды әзірлеуді қаржыландыруға қатысы бар-жоғын құжаттар негізінде тиісті органдар анықтауы қажет.
Айта кетейік, BI Group компаниясы Шымкентте бірнеше ірі құрылыс жобасын жүзеге асырып жатыр. Атап айтқанда, компания қаланың екінші ұшу-қону жолағын салу жұмыстарын жүргізуде. Бұдан бөлек, қаланың әртүрлі аудандарында осы құрылыс компаниясының қатысуымен тұрғын үй кешендері бой көтеріп жатыр.
Жауапсыз қалған сұрақтар
Шымкенттің Бас жоспарына қатысты қалыптасқан жағдай бірнеше маңызды сауалды күн тәртібіне шығарады.
Біріншіден, 2023 жылы әзірлеуге 600 миллион теңгеден астам қаражат жұмсалған Бас жоспарда жаңа ұшу-қону жолағы мен табиғи қауіп-қатер аймақтары не себепті ескерілмеген?
Екіншіден, 2025 жылдың қазан айында жобалау жұмыстарын жүргізіп жатқаны туралы ақпарат тараған «Градо» компаниясының қызметі мемлекеттік сатып алу конкурсы жарияланғанға дейін қандай құқықтық негізде жүзеге асырылды?
Үшіншіден, егер үшжақты келісімшарт пен төлемдер туралы ақпарат расталса, Бас жоспарды әзірлеу жұмыстарының жеке қорлар мен коммерциялық ұйымдар арқылы қаржыландырылуы заңнама талаптарына қаншалықты сәйкес келеді?
Төртіншіден, келісімшартта көрсетілген 300 миллион теңге мен дереккөз ұсынған 325 миллион 756 мың теңге көлеміндегі төлемдердің арасындағы айырмашылыққа қандай түсініктеме бар?
Әзірге бұл сұрақтардың барлығына ресми әрі нақты жауап алынған жоқ. Ал Шымкенттің жаңа Бас жоспары қаланың алдағы ондаған жылдағы даму бағытын айқындайтын стратегиялық құжат екенін ескерсек, оны әзірлеу барысы мен қаржыландыру тетіктері қоғам үшін ашық болуы тиіс.
