Қазақстанда бұрынғы екі вице-министрдің қатысы бар қоғамда үлкен резонанс тудырған сыбайлас жемқорлық ісі бойынша сот үкімі шықты. Пара берді деп айыпталған Дәулет Арғандықов жеті жылға бас бостандығынан айырылды. Ал 75 мың АҚШ доллары көлемінде пара алған Ақмади Сарбасов төрт жылға сотталды.
Алайда қылмыстық үкімдерден бөлек, қоғамдық маңызы кем түспейтін тағы бір мәселе ашық күйінде қалып отыр. Мемлекетке келтірілген 2 миллиард теңгеден астам шығынды кім және қалай өтейді?
Бір қарағанда, сот шешімі қоғам назарын аударған жемқорлық дауына нүкте қойғандай. Бұрын жоғары лауазымды қызмет атқарған екі шенеунік нақты мерзімге бас бостандығынан айырылды. Алайда жекелеген тұлғалардың қылмыстық жауапкершілікке тартылуы – мәселенің бір ғана қыры. Екінші, одан кем емес маңызды қыры – сыбайлас жемқорлық әрекеттерінің мемлекет пен қоғамға тигізген қаржылық зардаптары.
Егер мемлекетке келтірілген залал шынымен 2 миллиард теңгеден асатын болса, заңды түрде бірқатар сұрақ туындайды: бұл қаражатты толық көлемде өндіріп алу көзделген бе? Сотталған азаматтардың барлық активтері анықталды ма? Қаражатты өндіріп алу бойынша тиісті шаралар қабылданды ма? Ең бастысы, мемлекет шығындарының материалдық жауапкершілігін түптеп келгенде кім көтереді?
Бас бостандығынан айыру – қылмыстық жазаның бір түрі. Алайда бұл жаза өздігінен мемлекетке келтірілген материалдық залалды өтемейді. Сондықтан қоғам соттың азаматтық талап-арыздарға қатысты қандай шешім қабылдағанын, айыпталушылардың мүлкіне тыйым салынған-салынбағанын, олардың активтеріне өндіріп алу шаралары қолданылған-қолданылмағанын және мемлекет қаражатын қайтару үшін қандай тетіктер қарастырылғанын білуге құқылы.
Әсіресе белгіленген қаржылық міндеттемелердің нақты келтірілген залал көлеміне қаншалықты сәйкес келетініне назар аудару қажет. Өйткені әңгіме сот құжаттарында көрсетілген жай ғана ресми сома туралы емес. Бұл – әлеуметтік бағдарламаларды жүзеге асыруға, инфрақұрылымды дамытуға, денсаулық сақтау саласын қолдауға және өзге де қоғамдық қажеттіліктерге жұмсалуы мүмкін болған мемлекеттік қаражат.
Жоғары лауазымды мемлекеттік қызметшілер арасындағы сыбайлас жемқорлық азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сеніміне нұқсан келтіреді. Сондықтан қоғамның назары сотталғандардың бас бостандығынан айыру мерзімімен ғана шектелмеуі тиіс.
Қоғам мынадай нақты сұрақтарға жауап алуға құқылы: мемлекетке келтірілген залалдың түпкілікті анықталған мөлшері қанша? Оны өтеуге кім міндетті? Сотталғандардың қандай активтері анықталып, оларға тыйым салынды? Бүгінде бюджетке қанша қаражат қайтарылды? Қалған соманы өндіріп алу үшін қандай шаралар қолға алынып жатыр?
Бұл сауалдарға тек ресми түсініктеме беру жеткіліксіз. Олар сот шешімдерімен және атқарушылық іс жүргізу құжаттарымен расталған нақты деректер мен сандар арқылы жауапталуы тиіс.
Бірі – жеті жылға, екіншісі төрт жылға сотталды. Бұрынғы екі вице-министрге қатысты қылмыстық қудалаудың қорытындысы осындай. Алайда мемлекет пен салық төлеушілер үшін істің басты нәтижесі тек бас бостандығынан айыру жылдарымен емес, бюджетке қайтарылған қаражат көлемімен де өлшенуі керек.
2 миллиард теңгеден астам қаражат – жай ғана дерексіз сан емес. Бұл – мемлекеттің ақшасы, демек, азаматтардың ақшасы.
Сондықтан бүгінгі таңда басты сұрақ барынша нақты: мемлекетке келтірілген залал қашан, кім тарапынан және қандай көлемде өтеледі?
Бұл сұраққа толық әрі нақты жауап берілмейінше, аталған істің тарихына нүкте қойылды деуге әлі ерте.
